Το burnout δεν έχει εποχικότητα – αλλά η άνοιξη το κάνει πιο ορατό
Υπάρχουν περίοδοι που όλα γύρω μας ανθίζουν, ενώ μέσα μας κάτι μοιάζει να μαραίνεται. Η άνοιξη φωτίζει τον κόσμο, αλλά συχνά φωτίζει και όσα κουβαλάμε σιωπηλά. Όταν οι ρυθμοί γύρω μας ζωντανεύουν, πολλοί άνθρωποι νιώθουν πως η εσωτερική τους κούραση εκτίθεται ξαφνικά στο φως, σαν να μην υπάρχει πια χώρος να κρυφτεί. Το burnout δεν εμφανίζεται απότομα. Αναπτύσσεται αργά, μέσα από καθημερινές εντάσεις, υψηλές απαιτήσεις και μια μακρόχρονη αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να ανταποκρινόμαστε. Η συναισθηματική εξάντληση, η αποστασιοποίηση από τους γύρω μας και η μειωμένη αίσθηση ικανότητας δεν αποτελούν αδυναμία, αλλά αντίδραση σε μια συνθήκη που έχει γίνει χρόνια.
Όταν το φως φέρνει στην επιφάνεια την εξουθένωση
Τον χειμώνα οι άνθρωποι συχνά λειτουργούν πιο εσωστρεφώς. Το μειωμένο φως και οι πιο αργοί ρυθμοί δίνουν χώρο σε μια αίσθηση «παύσης» που, άθελά μας, επιτρέπει στην εξουθένωση να μείνει στο περιθώριο. Με την άνοιξη, όμως, η πραγματικότητα αλλάζει. Η ηλιοφάνεια δυναμώνει, οι κοινωνικές προσδοκίες αυξάνονται και το περιβάλλον μας δείχνει να απαιτεί μεγαλύτερη ζωντάνια. Όταν κάποιος είναι ήδη εξαντλημένος, αυτή η μετάβαση δεν λειτουργεί αναζωογονητικά. Αντί να νιώσει ώθηση, νιώθει πίεση. Το φως γίνεται έντονο, όχι ευεργετικό, και υπενθυμίζει την κούραση που υπήρχε από πριν.
Η βιολογική και ψυχολογική «αναστάτωση» της εποχής
Οι αλλαγές στο φως και στη θερμοκρασία επηρεάζουν νευροχημικές διαδικασίες, ιδιαίτερα όταν η ανθεκτικότητα του οργανισμού έχει ήδη μειωθεί. Η σεροτονίνη, που σχετίζεται με τη διάθεση, και η μελατονίνη, που ρυθμίζει τον ύπνο, μεταβάλλονται σημαντικά. Για αρκετούς ανθρώπους αυτό προκαλεί μια εσωτερική αναστάτωση που δυσκολεύει την προσαρμογή. Το σώμα χρειάζεται χρόνο για να συγχρονιστεί με τις νέες συνθήκες και, όταν αυτός ο χρόνος δεν υπάρχει ή δεν του δίνεται, η ψυχική πίεση αυξάνεται.
Η παρερμηνεία της κόπωσης ως προσωπικού ελαττώματος
Σε τέτοιες στιγμές πολλοί στρέφουν την κριτική προς τον εαυτό τους. Αναρωτιούνται γιατί δεν μπορούν να χαρούν την εποχή, γιατί αισθάνονται «βαριοί», γιατί δεν συμβαδίζουν με τη διάθεση των γύρω τους. Η κοινωνία συχνά διδάσκει πως η αξία μας συνδέεται με την απόδοσή μας. Έτσι, η κούραση μετατρέπεται εύκολα σε ενοχή. Στην πραγματικότητα, όμως, η εξάντληση που αναδύεται δεν αποτελεί τεμπελιά ούτε έλλειψη θέλησης. Είναι το σήμα του οργανισμού ότι οι πόροι μειώθηκαν και χρειάζεται φροντίδα.
Ο χώρος της αποδοχής ως σημείο καμπής
Το πιο δύσκολο, αλλά και το πιο ουσιαστικό βήμα, είναι η αποδοχή. Όταν κάποιος αναγνωρίζει ότι χρειάζεται χώρο, η πίεση αρχίζει να υποχωρεί. Η προσπάθεια να κυνηγήσει κανείς με το ζόρι τη διάθεση ή την ενέργεια συνήθως επιβαρύνει περισσότερο. Αντίθετα, η επιβράδυνση επιτρέπει στο νευρικό σύστημα να βρει ξανά ισορροπία. Ο σταθερός ύπνος, τα όρια στις απαιτήσεις των άλλων και η προσεκτική φροντίδα της καθημερινότητας δίνουν σταδιακά στον οργανισμό το μήνυμα ότι μπορεί να ηρεμήσει. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να λειτουργήσει ως σταθερό, υποστηρικτικό πλαίσιο όπου η εξουθένωση αποκτά λόγο και νόημα, χωρίς κριτική.
Γιατί είναι σημαντικό να το δούμε εγκαίρως
Όταν το burnout παραμένει χωρίς φροντίδα, συχνά εξελίσσεται σε σοβαρότερη ψυχική ή σωματική δυσκολία. Η εξάντληση δεν είναι τιμωρία. Είναι προειδοποίηση. Το σώμα μάς δείχνει τα όρια όχι για να μας σταματήσει, αλλά για να μας προστατεύσει. Η άνοιξη, λοιπόν, δεν είναι δύσκολη επειδή φέρνει κάτι αρνητικό. Είναι δύσκολη επειδή ρίχνει φως σε όσα μένουν στο ημίφως τους προηγούμενους μήνες. Το φως μπορεί να είναι σκληρό, αλλά αποκαλύπτει. Και η αποκάλυψη είναι το πρώτο βήμα για να επιστρέψει η ζωή σε ρυθμό που μας ταιριάζει πραγματικά.
Ενδεικτική βιβλιογραφία:
- Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout: A Multidimensional Perspective. In Cooper, C.L. & Quick, J.C. (Eds.), The Handbook of Stress and Health. Wiley-Blackwell.
- Lam, R. W., & Levitan, R. D. (2001). Pathophysiology of seasonal affective disorder: a review. Journal of Psychiatry & Neuroscience, 25(5), 469–480.
- World Health Organization (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”: International Classification of Diseases – 11th Revision.
- Salvagioni, D. A. J. et al. (2017). Physical, psychological and occupational consequences of job burnout: A systematic review of prospective studies. PLOS ONE, 12(10): e0185781.